Re: DEMENAN AŞİRETİ

[ DERSİM 38 ]

Geschrieben von zeyveli am 11. Mai 2008 09:43:05:

Als Antwort auf: DEMENAN AŞİRETİ geschrieben von Seyfi Cengiz am 04. Januar 2007 01:22:15:

>DEMENAN AŞİRETİ
>(Düzeltilmiş şekli)
>
>Seyfi Cengiz
>
>Demenan tarihi bir kitap ya da kitapçığın konusu olmayı hakeden bir öneme sahiptir. Aşağıdaki yazı yalnızca kısa bir özettir. Bu özette özellikle kasetlere alınan söyleşilerden yararlandım. Eksiklikler ve hatalar mutlaka vardır. Bunlar tespit edildikçe gerekli düzeltmeler ve ekler yapılarak eldeki metin geliştirilmeye çalışılacaktır.
>
>Adları
>Demenan adı bazı kaynaklarda “Dedeman”, “Temelhoran” veya “Temehoran” (Bkz. Edip Yavuz), bazılarında ise “Ademi”, “Ademan” (Bkz. M. Ş. Fırat) şekilleri altında kaydedilmektedir. M. Sadık Yiğitbaş’ın “Kığı” adlı kitabında ise “Demlek” adında bir köy ve “Dem oğlu Ali” diye bir kişi ismi verilmektedir. Bu veriler Demenan aşiret adının Mamakanlar’ın veya Dımıliler’in adlarıyla ilişkisine işaret edebilirler.
>
>İç-Dersim’deki Yerleşmeleri (Köy, Köm, Mevki)
>Azgu
>Arekiye
>Bor
>Giniyê
>Bor-Giniye
>Xuloz
>Gêwreke
>Hêgao Pil
>Xozmerage (Meraga Xozu, Hozmerek)
>Paga Alê Demi
>Thime
>Zımê Guli
>Kurvak
>Çola Ulasu
>Kırık
>Çhemê Şêrxanu
>Harşiyê (Harşiya Lolu)
>Khêla
>Vıle
>Sagır
>Gaxmu
>Salvenk
>Merga Çeqerê
>vd.
>
>Belli Başlı Kabileleri
>Adları en sık anılan kabileleri şunlardır:
>Kerdızu
>Boruzu
>Mıstu
>Sandalu
>Kırtu
>Bolku
>Momedu
>Hemu
>Sımaylu
>İç Dersim’in başka bazı bölgelerinde ve çevre kesimlerde de Demenan kabilelerine rastlarız. Örneğin Hozat’ta ve Erzincan’da Bor’dan gelen ve bu nedenle “Boruzu” diye bilinenler vardır. Bu kabileyi Abasanlılara dahil edenlere de rastlıyoruz.
>
>Büyük Evlerden Bir Bölümünün Adları ve Ait Oldukları Kabileler veya Köyler
>Çê Cıvrail Ağay/Çê Cıvrail Ağaê Arekiye (Arekiye)
>Cıvrail Ağa, Harput’ta oğlu Hesen Ağa ile birlikte idam edilen Demenan aşiret büyüğüdür. Aşiretin esas lideri Arekiyeli bu Cebrail’dir. Onu aynı adı taşıyan Cıve Khêji ile karıştırmamak gerekir.
>Çê Cıvê Khêji/Çê Cıvrailê Khêji (Bolku)
>Bu eve adını veren Cıvê Khêji, ünlü Demenan direnişçilerinden Hemê Cıvê Khêji ile Qemê Cıvê Khêji’nin babasıdır. Fiili planda aşiretin askeri lideri gibi görünmektedir. Jandarma Umum Kumandanlığı’nın “Dersim” adlı yayınına göre Cıvrail Ağa’nın kardeşinin (Qemê Cıvê Khêji olmalıdır)Eylül 1931’de Alanlılar tarafından vurulması iki aşiret arasında uzun süren bir kan davası başlatmıştır. Demenanlılar'dan Mirzê Sılê Hemi'nin kardeşi İsmailê Silê Hemi, Alanlılar'dan ise Gewrekli Lazê Hesê Gêmi ve Kortasureli Wuşênê Seyd (Wuşênê Mozıki lakabıyla ünlüdür) de bu kavgada vurulurlar (Serva qewğa Alu' ve Demenu çhıme: Lawuka Zegeriye).
>Çê Hesê Gêwe (Sımayılu)
>Çê Sılê Suri (Kırtu)
>Çê Mursaê Sami (Mıstku)
>Çê Murtê Heşi
>Çê Hemê Sımê Khali, Çê Sılê Hemi, Çê Mirzê Sılê Hemi (Xozmerage)
>Çê Sılê Bazari
>Çê Khalê Gonci
>Çê Alê Heşi
>Çê Hesê Alê Quri
>Çê Gulê Sımê Khali (Çê Samaliyê Gulê Sımê Khali)
>Çê Xıdırê Phediji
>Çê Mıstefaê Tornê Ali
>Çê Gulê Suri
>Çê Alê Khali
>Çê Hemediyê Wuşênê Hemê Bege
>Çê Samê Khêdi (Piyê Besa Şiae, Dewa Çhemê Şêrxanu ra )
>...
>Bu evler içerisinde tümüyle imha edilenler mevcuttur.
>
>Direniş Tarihindeki Yerleri
>İç Dersim’de özellikle geçimini hayvancılıkla sağlayan aşiretlerin hemen hepsinde 1938 öncesinde “Qol” adı verilen ve sayıları aşiretten aşirete değişen silahlı gruplar görülür. Bu gruplar, aşiretin askeri kanadı gibidir. Aşiretin güvenliği ve savunması onlara emanet edilmiştir. Devletin neredeyse süreklilik arzeden tedip ve tenkil seferleri sırasında direnişi organize edenler onlardır. “Qol” denen grupların herbirinin başında birer “Qolbaşı” vardır. Qeme Cıve Keji’nin anlatımına göre Laç’taki direnişi ortaya koyanlar Demenanlı 16 seçkin savaşçı ya da “Qolbaşı”ydı.
>Bu ünlü silahşörlerin adları anlatımlarda kısmen farklı verilirse de, genelde aşağıdaki gibi sayılmaktadırlar:
>Sıle Phıti: Laç’taki kavgada Ragıp Gümüşpala’yı esir aldı. Başında bulunduğu “Qol”, 1946 affına kadar dağlardaydı.
>Yivise Seykhali: Borlu’dur. Savaşçı ve şair. O’nun ölümü Laç direnişinin sonu gibi görülür. Nasıl öldüğü tartışmalıdır.
>Hesê Gêwe
>Hemê Cıvê Khêji (Hemede Cıvraili)
>Qeme Cıve Kheji (Qemere Cıvraili)
>Uşên Ağa (Lazê Cıvrail Ağay)
>Hesenê Khalê Gonci: Adı Laç türküsünde geçer.
>Qemerê Heseni: Laç Türküsü’nün M. Çapan’ın okuduğu versiyonunda adı geçer. Laç’ta Cıvrail Ağa’nın oğlu Uşên ile Hesê Gewe’nin esir edildikleri kavgada öldürülür.
>Qemere Uşênê Çhuli
>Hesenê Mirzê Sıli
>Aliyo Qız: Hemê Mirzê Sıli'n oğlu. Melek Hatun’un kardeşi. 38'den 46 affına kadarki direniş boyunca Cıvê Khêji ile birlikte işgal birliklerinin hareketlerini mercek altına almış, bir tür keşif faaliyeti yürütmüştür. Seyit Rıza'nın köyünde esir düştükten sonra barbarca işkencelere maruz kalmış, öldürülmeden önce bedeninin yarısı toprağa gömülerek gözleri çıkarılmiştır. Babası tarafından Aliyo Qız üzerine söylenen bir ağıt vardır (Bkz. www. mamekiye.de sitesi).
>Hemede Mirze Sıli: Melek Hatun’un babası. Esir edildi.
>Mirzê Sılê Hemi: İlk eşi Sengal Hatun, ikincisi Besa Şiae’dir
>Besa Şiae: Ünlü kadın direnişçi. Çhemê Şêrxanu adlı köyden Samê Khêdi’nin kızıdır. İlkin Lazê Dıle Yivi, daha sonra Mirzê Sılê Hemi ile evlenmiştir. Aftan sonra Elazığ’da kalır. Burada Demenanlı (Borlu) bir hamalla evlenir. Cesur, güzel ve savaşçı bir kadın olarak tanımlanan Besa Qere’yi Elazığ yıllarından tanıyan Dersimliler, kendisinden son derece olumlu bir dille sözederler. Çheme Şerxanu köyünden olup sağ kurtulabilen isimlerden biri Besa Şiae, diğerleri Alo Qer ve Heso Xas’tırlar.
>Hesê Khalê Gonci veya çocukları (Khalo Gonc)
>Alê Mamudi
>Seyd Hese
>Qemê Sılê Bazari
>Lazê Xıdê Xeze
>Usê Xıdê Qemeri
>Hesê Mışti
>Hemo Sur: Haydaranlı. Zel’deki çatışmada yaralandı. Mirzê Sılê Hemi’nin grubundan.
>Direniş tarihimizde Demenanlılar’ın yeri önemlidir. Özellikle 38 direnişi onların damgasını taşıdı. 1938’de Laç (Laş)’ta buraya sığınmış bulunan Asuru, Khalu, Abasune Qoru, Qırğu, Hıran, Semku, Beytu ve Heyderu gibi aşiretlerden de direnişe katılanlar olmuştur. Ama bunlar sayıca fazla değillerdi.
>Ünlü şairimizin “Asmen ra roz vınet!” diyerek tasvir ettiği bu ünlü direnişin asıl yükü Demenanlılar’ın omuzundaydı.
>Demenan aşireti 1938’de neredeyse toptan yokedilmiştir. Bu durum söyleşilerden birinde “Azê Demenu bıriya” veya “Aşıra Demenu ke nıka wes viyene” tarzında ifade edilir.
>
>Notlar
>1- Alan-Demenan kavgasında vurulanlardan Laze Hese Gemi, Dersimli ressam İbrahim Coşkun'un, İsmaile Sıle Hemi ise İsmail Kılıç'ın dedeleridir. Dersimli Ressam İbrahim Coşkun'un aktardığı aşağıdaki söz bu kavgaya referanstır:
>"Na hetra kışiyo Laze Hese Gemi, bovera kışiyo İsmaile Sıle Hemi".
>(Bkz. İbrahim Coşkun, Küçük Bir Düzeltme, Dersim 38 Forum, 4 Ocak 2007)
>2- İsmail Kılıç'ın kaynaklarına göre Laç'ta dövüşen 16 Demenanlı silahşörün adları şöyledir: Yivisê Sey Khali, Mirzê Sılê Hemi, İvraime Sılê Hemi, Hesê Khalê Gonci, Hemê Mirzê Sıli, Aliyo Qız, Cıvê Khêji, Hemedê Cıvê Khêji, Qemerê Cıvê Khêji, Hese Gêwe (Hese Gêwa Qere), Qemer Ağaê Murexanu, Xıdırê Phedıji, Sılê Bazari, Seyd Hese, Hesê Khali, Sılo Phıt.
>(Bkz. İsmail Kılıç, Demenan Aşireti, Dersim 38 Forum, 4 Ocak 2007)
>
>Yararlanılan Kaynakların Bir Bölümü
>Sengal Hanım ve Hezer Hanım ile Besa Şiae Üzerine Söyleşiler, Haydar Beltan
>Saadê Tertele 38’i Melek Xanıme Keseykena, İsmail Kılıç (Bkz. Dersim 38 Forum ve www.mamekiye.de)
>Heliyê Koê Dersimi Sılo Pıt, Cemal Taş, 26 Ekim 2005
>Borlu Hüseyin Ağgül ile Söyleşi, Seyfi Cengiz, Şubat 2000
>Çê Mirzê Sılê Hemi ra Sılema Tertele 38’i Sero Qeseykeno, İsmail Kılıç, 1 Nisan 2005
>Lawuka Dere Laçi (Laç Türküsü)
>Lawuka Dere Zegeriye (Zegeriye Türküsü, Alan ve Demenan Kavgası)
>Dersim Olaylarının Tanığı 85 Yaşındaki Mustafa Altun İle Röportaj, Mehmet Yıldırım, Temmuz 2002, Munzur Dergisi, Sayı:16
>Qemê Cıvê Khêji Konuşuyor (Kaset), Söyleşiyi yapan: Ap Areyiz, 1991
>Çê Sılê Bazari ra Ap Weliyo Demenız Qeseykeno (Kaset)
>“Dersim”, Jandarma Umum Kumandanlığı
>M. Şerif Fırat, Doğu İlleri ve Varto Tarihi
>Edip Yavuz, Tarih Boyunca Türk Kavimleri
>M. Sadik Yigitbaş, Kiğı
Ben denizli zeyve köyündeniz şimdiki adı akkent köyümüzün ilk kurucuları 1100 yıllarda germıyan ogullarından dedeman agaları diye geçiyor acaba bu dedeman agalarının dememan aşiretiyle bir alakası varmı çunku germıyan beyligi batıya malatya civarından gelmiştir koyumuzun wep adresi http://www.akkentkasabasi.com



Antworten:

[ DERSİM 38 ]