HIRAN (HARAN) AŞİRETİ

• DERSİM 38 •

Geschrieben von Seyfi Cengiz am 05. Januar 2007 19:37:29:

HIRAN (HARAN) AŞİRETİ

Seyfi Cengiz


Adı
Cevdet Türkay’ın yayınladığı “Başbakanlık Arşivi Belgelerine Göre Osmanlı İmparatorluğunda Oymak, Aşiret ve Cemaatlar” adlı çalışmada belli başlı Dersim aşiretlerinin pek çoğu hakkında kayıtlar bulabiliyoruz.
Bahsi geçen arşivlerde Hıran aşireti hakkında şu kayda rastlıyoruz:
“Haran: Çarsancak ve Mazgird kazaları”.
“Hayranlı: Sivas ve Van (Muş kazası) eyaletleri, Tatarpazarı kazası”.
Çaldıran Savaşı sonrasına, en geç 17.- 18. yüzyıllara ait bu kayıtlarda Dersim’de bugün Hıran olarak söylenen ad yukarıda görüldüğü gibi “Haran” olarak geçmektedir. Bence adın aslı ve doğrusu da Haran (Harran)’dır. Yani antik Harran adının aynıdır. Nitekim antik Harran’dan da Osmanlı kayıtlarında Ruha (Urfa) sancağının “Haran nahiyesi” olarak sözedilir. “Hayranlı” şekli de çok büyük olasılıkla bu aynı adın bir versiyonudur.


Orijini veya Geleneği
Hıdır Öztürk adında 1917 Mazgirt doğumlu biri “Tarihimizde Tunceli ve Ermeni Mezalimi” (1985) başlıklı kitabında Osmanlı arşivlerinde Mazgirt’teki Hıran aşireti için “Mamık ile Konak adlarında iki şehzadeden birinin evlatlarıdır“ denildiğini aktarmaktadır (Bk. a.g.y., s. 48).
Ben bu kaydı kendim görmüş değilim. Ama bu kitabın başlığı ve içeriği hoşuma gitmese de bu alıntının doğruluğundan kuşkulanmak için sebep görmüyorum.
Burada adları geçen Mamık ile Konak, Mamakanlar’ın kendi orijinlerine ilişkin geleneğidir.Böylece bugünkü“Hıran” aşiretinin en azından bir bölümünün Mamıkan orijinli olduğunu, başka deyişle “Mıleto Khan” diye de tabir edilen Dersim’in eski halk tabakasına ait olduğunu öğrenmiş oluyoruz.


Bazı Kabile veya Ezvetleri
Azg
Mak
İkisi de Pulan köyünde bulunan Azg ve Mak sözlü gelenekte iki kardeş olarak tanıtılırlar. Haranlı ve Pulan köylü Sayın Bedri Çelikdemir, Hıranlılar’ın bir kesiminin bu iki kabile veya ezvet için “Ew Fılene” dediklerini söylemektedir. Bu Kırdaski tabir, “Onlar Hristiyan’dır” veya “Onlar Ermeni’dir” tarzında yorumlanabilir. Bu iki kabileye “Mere Alan” da denilmektedir.


Bazı Büyük Evleri
Mala Sıme, Mala Sıman/Simon (Pulan köyü)
Mala Mevali (Pulan)
Mala Use Mırte (Pulan)
Mala Uşe Cıvıke (Hüseyin Efendi): Quşxane köyündeki bu evin başı olan Hüseyin Efendi, devletle ilişkili biri olarak tanıtılır.
Mala Bete, Mala Ale & Mala Wele Bete
Mala Aliye Hamli


İç Dersim’deki Yerleşmeleri (Köy, Mezra, Mevki)
Polan, Pulan: Bu köyde Diyare Sin adında bir mevki bulunmaktadır. Diyare Sin ve Pulan köyünün ikisinin de şekil olarak yarım Ay’ı andırıyor olmaları dikkat çekicidir. Sin, uzak geçmişin Ay tanrısıdır. Bir Sümer kenti ile antik Harran’ın tanrısı olarak ünlüdür. Antik Harran’da bu tanrıya adanan tapınaklar bulundu. Bu tür tapınaklar bir gün Dersim Haran’ında da ortaya çıkarsa şaşırmamak gerekir.
İbn Mamud
Gevan, Geban
Reş Mezra
Sindam
Qele, Khele (Kale)
Qurçik, Khurçik
Beroj
Oruj
Dalık
Kamkamık
Xerva, Xereve: Bu yerin karşısında “Diyare Zilan” adında bir mevki/makam mevcuttur.
Khuşhane
Khuşhan Seinan
Melikyan
Germisi: 1938’in kırım mevkilerinden biri
Bardakçiyan (Bardakçı Kömü)
Basü
Hörs: Peri’de vaktiyle Hristiyanlar ve/veya Ermenilerle yerleşik bir köy
Köteriç: Hıran ve İzolan aşiretleriyle yerleşik bir köy
Diyare Kepur (Bir mevki)
Qorta Guri
Arnik
Are Xeleke: 1938’in kırım mevkilerinden biri
Sindam Deresi: 1938’in kırım mevkilerinden biri
Khirzi
Harman
Bazıne Ali
Deşta Aşan
Zenan: Qurkurik köyü civarındadır.
Khcır, Kheceran
Şilk
Garsiyan: Hıranlılar ve Alanlılar ile yerleşik.
Şevki Mezrası: Hıran, Alan ve Haydaran aşiretleriyle yerleşik.


Not: Yukarıdaki makalede eksik kalanı tamamlayanlar ya da varsa hataları düzeltenler çıkarsa sevinirim. Seyfi Cengiz



Antworten:

• DERSİM 38 •